R22 gazı neden yasaklandı?
Sebep iklim değil ozon tabakası. Elinde R22'li cihaz olan ne yapmalı, gaz değişimi neden çözüm değil.
R22 gazı neden yasaklandı? Uzun yıllar klimaların standart gazı olan bu akışkan bugün yeni cihazlarda kullanılmıyor ve dolum amacıyla piyasaya sürülmüyor. Sebebi iklim değil, ozon tabakası.
Yasağın kaynağı, elinde bu cihazdan bulunanların seçenekleri ve gaz değişiminin neden çözüm sayılmadığı sırayla ele alınıyor.
Ozon tabakası meselesi
R22, kimyasal yapısında klor bulunduran bir akışkan. Atmosfere salındığında yükseliyor ve stratosferde ozon molekülleriyle tepkimeye giriyor.
Bu tepkime zincirleme işliyor: bir klor atomu çok sayıda ozon molekülünü parçalayabiliyor. Ozon tabakası ise güneşten gelen morötesi ışınımın büyük bölümünü tutan katman.
1980'lerde bu etki ölçülebilir hale gelince uluslararası bir düzenleme süreci başladı. Ozon tabakasına zarar veren maddelerin üretimi ve tüketimi takvimli biçimde azaltıldı; R22 de bu listede.
Süreç ani bir yasak değil, kademeli bir azaltma olarak yürüdü. Önce yeni cihazlarda kullanımı durdu, sonra üretim ve ithalat miktarları yıllar içinde kısıldı, en sonunda sıfıra indi.
Bu, R22'yi bugünkü konumuna getirdi: yasak bir madde değil, üretimi durdurulmuş bir madde.
İklim etkisi ayrı bir tartışma
R22'nin ardından gelen R410A ozona zarar vermiyordu ve bu, sorunun çözüldüğü izlenimi verdi.
Ama yeni bir başlık ortaya çıktı: küresel ısınma potansiyeli. R410A ozon tabakasına dokunmuyor, buna karşılık sera etkisi çok yüksek.
Bu yüzden bugün yürüyen düzenlemeler ozonla değil iklimle ilgili. R410A'yı kapsam altına alan sınırlamalar da buradan geliyor.
Yani sektör iki ayrı geçiş yaşadı ve gerekçeleri farklı: R22'den çıkış ozon içindi, R410A'dan çıkış iklim için. İkisini aynı sebeple açıklamak yaygın bir yanlış.
Elimdeki R22'li cihaz çalışır mı
Çalışıyor. Cihazı kullanmak yasak değil ve kendiliğinden çalışmayı bırakmıyor.
Sorun cihazda değil, bakım tarafında. Sistemde kaçak olduğunda tamamlanacak gaz bulunamıyor ya da çok yüksek bedelle bulunuyor. Piyasada dolaşan miktar geri kazanılmış stoktan geliyor ve azalıyor.
Bu, kararı basit bir hesaba indiriyor: cihazda kaçak yoksa kullanılmaya devam ediliyor. Kaçak varsa, onarım maliyeti ile cihazın kalan ömrü karşılaştırılıyor.
R22'li cihazların büyük bölümü bugün zaten on beş yaşını geçmiş durumda. Verimleri de yeni cihazların belirgin altında; elektrik tüketimi tek başına yenileme gerekçesi olabiliyor.
Gaz değiştirilebilir mi
En sık sorulan soru bu ve cevabı sanıldığı kadar basit değil.
R22 sistemlerinde mineral yağ kullanılıyor. Yerine önerilen akışkanların çoğu ise sentetik yağla çalışıyor. İki yağ birbirine karışmıyor ve mineral yağ yeni akışkanla dolaşamıyor.
Yağ dolaşamadığında kompresöre geri dönmüyor. Sonuç, aylar içinde yağsız kalan bir kompresör oluyor.
Doğru bir dönüşüm yağın tamamen boşaltılmasını, sistemin yıkanmasını, kurutucunun değişmesini ve yeni akışkanın basınç özelliklerine göre genleşme elemanının gözden geçirilmesini gerektiriyor. Bu, işçilik olarak küçük bir iş değil.
Ayrıca dönüşüm sonrası cihaz eski kapasitesini vermiyor; her akışkanın basınç ve ısı taşıma özellikleri farklı. Verim kaybı tipik sonuç.
Pratikte bu yüzden dönüşüm, yalnız değeri yüksek ticari sistemlerde gündeme geliyor. Ev tipi bir splitte yapılan hesap neredeyse her zaman yenilemeyi işaret ediyor.
Sökülen cihazdaki gaz
R22'li bir cihaz devreden çıkarılırken içindeki gaz atmosfere salınmıyor.
Doğru işlem geri kazanım: gaz uygun bir cihazla toplanıyor ve kayıtlı bir tesise teslim ediliyor. Bu, hem ozon hem iklim tarafında bir yükümlülük.
Sahada bunun atlandığı yaygın bir uygulama var: hattı kesip gazı boşaltmak. Hızlı ama hem mevzuata aykırı hem de geri kazanılabilecek bir maddeyi yok etmek anlamına geliyor.
Cihaz değişimi planlanıyorsa sorulacak soru bu: eski cihazın gazı geri kazanılacak mı. Cevap verilebiliyorsa iş doğru ellerde demek.
Yeni cihaz alırken bakılacaklar
R22'li bir cihazdan çıkılıyorsa, yerine gelen cihazın akışkanı uzun vadeli bir karar.
Bugün ev tipi splitlerde fiilen standart olan R32. Küresel ısınma potansiyeli düşük ve yürürlükteki eşiklerin altında kalıyor; yakın gelecekte bir kısıtla karşılaşma ihtimali düşük.
R410A'lı cihazlar ise satışta azalıyor. Yüksek iklim etkisi sebebiyle kapsam altındalar; uzun vadede R22'nin bugün bulunduğu yere doğru gidiyorlar.
Yani aynı hatayı ikinci kez yapmamanın yolu, akışkanın adına ve iklim etkisine bakmaktan geçiyor. Bu bilgi cihazın etiketinde ve teknik belgesinde yazıyor.
Kapasite, verim ve montaj kalitesi elbette daha belirleyici; ama akışkan tercihi, cihazın on yıl sonraki bakım maliyetini bugünden belirliyor.
Piyasada dolaşan R22 nereden geliyor
Üretim durduğu halde piyasada bir miktar R22 bulunabiliyor; bunun iki kaynağı var.
Birincisi geri kazanılmış stok. Sökülen cihazlardan toplanan gaz, işlenip yeniden kullanıma sunuluyor. Miktarı sınırlı ve azalıyor.
İkincisi, kayıt dışı yollarla piyasaya giren ürünler. Burada iki risk var: içeriğin gerçekten R22 olup olmadığı belirsiz ve karışık akışkan sisteme girdiğinde basınç davranışı bozuluyor.
Kimliği belirsiz bir tüple yapılan dolum, kaçak sorununu çözmediği gibi kompresörü de riske atıyor. Kaynağı belli olmayan gaz, sistemde asit oluşumuna zemin hazırlayan nemi de taşıyabiliyor.
Karar nasıl veriliyor
R22'li bir cihazla ilgili karar üç soruya iniyor.
Kaçak var mı? Yoksa acele edilecek bir şey yok; cihaz kullanılmaya devam ediyor.
Cihaz kaç yaşında? On beş yılı geçmiş bir cihazda yapılacak masraf, kalan ömre yayılamıyor.
Elektrik tüketimi ne durumda? Eski cihazların verimi bugünkü modellerle karşılaştırıldığında aradaki fark, sık kullanılan bir cihazda kendini gösteriyor.
Üçünün cevabı birlikte değerlendiriliyor. Tek başına "gazı bulunmuyor" ifadesi bir karar gerekçesi değil; ne zaman gerekeceği bilinmeyen bir ihtimal.
R22'li cihazda bakım nasıl yapılıyor
Cihaz kullanılmaya devam ediyorsa bakımı da sürüyor; birkaç noktada farklılaşıyor.
Öncelik kaçağı önlemek. Kaybedilen gazın yerine konması zor olduğu için bağlantı noktaları ve vana gövdeleri daha dikkatli kontrol ediliyor.
Sistemin açılmasını gerektiren işlemlerden mümkün olduğunca kaçınılıyor. Her açma, kaçınılmaz biçimde bir miktar akışkan kaybı ve sisteme nem girişi anlamına geliyor.
Temizlik tarafı ise aynı: kanatçık yıkama, filtre bakımı ve drenaj kontrolü değişmiyor. Bunlar zaten cihazın verimini ayakta tutan işlemler ve eski cihazlarda etkisi daha büyük oluyor.
Cihazın gazını nereden öğrenirim
Cihazın hangi akışkanı kullandığı dış ünitenin etiketinde yazıyor. Etiket genellikle yan yüzeyde ya da servis kapağının iç tarafında duruyor.
Etiket güneşten silinmişse model numarası üzerinden üreticinin teknik belgesine bakılabiliyor. Cihazın yaşı da ipucu veriyor: yirmi yıla yaklaşan konut splitlerinin önemli bölümü R22'li.
Kesin bilgi ise servis ziyaretinde çıkıyor; bağlantı ağzı tipi ve çalışma basınçları akışkanı doğruluyor.
Bu işi biz yapıyoruz
Aliağa, Yenişakran, Çandarlı, Bergama ve Dikili'de klima bakımı, gaz işlemleri ve cihaz değişimi için ADEK Klima'ya ulaşabilirsiniz. Sökülen cihazlarda geri kazanım işlemini kayıtlı biçimde yürütüyoruz.