Klima genleşme valfi (TXV) arızası

Genleşme valfi, soğutma çevriminin en az konuşulan ama en belirleyici parçalarından biri. Görevi tek cümleyle anlatılıyor: eşanjöre giden akışkan miktarını ayarlamak. Arızası ise en çok yanlış teşhis edilen tablolardan birini üretiyor.

TXV nasıl çalışıyor, açık ve kapalı kalma arızaları neye benziyor ve neden eksik şarjla karıştırılıyor?

Akışı ölçen parça

Kompresörden çıkan akışkan dış eşanjörde ısı verip sıvıya dönüşüyor. Bu sıvının iç eşanjöre girmeden önce basıncının düşürülmesi gerekiyor; basınç düşünce kaynama sıcaklığı da düşüyor ve akışkan odadan ısı çekebilir hale geliyor.

Bu düşürme işini genleşme elemanı yapıyor. İki tipi var.

Kılcal boru sabit bir kısıtlama; çok ince ve belirli uzunlukta bir boru. Ayar yapmıyor, hep aynı direnci gösteriyor. Küçük ev tipi cihazlarda yaygın.

Termostatik genleşme valfi (TXV) ise ayar yapabiliyor. Eşanjör çıkışındaki sıcaklığı bir duyar eleman aracılığıyla izliyor ve akışı buna göre kısıp açıyor.

Fark burada: kılcal boru değişen koşullara uyum sağlayamıyor, TXV sağlıyor. Bu yüzden yükün değiştiği sistemlerde TXV tercih ediliyor.

Aşırı ısıtmayı sabit tutuyor

TXV'nin gerçek işi bu ve teşhisin tamamı buna dayanıyor.

Aşırı ısıtma, eşanjör çıkışındaki gazın kaynama sıcaklığından ne kadar fazla ısındığını gösteriyor. Bu değer sistemin sağlığını anlatan en önemli ölçümlerden biri.

Değer çok düşükse eşanjörden sıvı çıkıyor demek; sıvı kompresöre ulaşırsa hasar üretiyor. Çok yüksekse eşanjörün bir bölümü boş kalıyor ve kapasite düşüyor.

TXV bu değeri belirli bir bantta tutmaya çalışıyor: sıvı fazlaysa akışı kısıyor, azsa açıyor.

Arıza durumunda bu ayar çalışmıyor ve değer bandın dışına çıkıyor. Servis ölçümünde ilk bakılan şey de bu oluyor.

Kapalı kalma arızası

Valfin akışı gereğinden çok kısması ya da tamamen kapatması. Sonuçlar eksik şarjla neredeyse aynı: eşanjöre yeterli akışkan gitmiyor, buharlaşma basıncı düşüyor, soğutma zayıflıyor ve yüzey buz tutmaya başlıyor.

Aşırı ısıtma yükseliyor — bu, iki durumun ortak imzası ve karışıklığın sebebi.

Ayrımı yapan şey aşırı soğutma değeri. Eksik şarjda bu değer de düşüyor; TXV kapalı kaldığında ise sıvı dış eşanjörde birikiyor ve aşırı soğutma yükseliyor.

Yani iki ölçüm birlikte okunduğunda tablo netleşiyor: ikisi de düşükse şarj eksik, aşırı ısıtma yüksek ama aşırı soğutma da yüksekse genleşme elemanı kısıtlıyor. Bu ayrım pratikte çok değerli, çünkü şarj eksik sanılıp gaz eklenen bir sistem fazla şarj durumuna giriyor ve sorun büyüyor.

Açık kalma arızası

Ters durum daha az görülüyor ama sonucu daha ağır.

Valf akışı kısamıyor ve eşanjöre gereğinden fazla akışkan gidiyor. Akışkan tamamen buharlaşamıyor ve sıvı halde kompresöre dönüyor.

Ölçümde tablo tersine dönüyor: aşırı ısıtma çok düşük ya da sıfıra yakın çıkıyor. Emiş hattı beklenenden soğuk oluyor ve üzerinde terleme hatta buzlanma görülebiliyor.

Kompresör açısından bu, en zararlı çalışma biçimlerinden biri. Sıvı sıkıştırılamıyor; mekanik zorlanma ve yağın seyrelmesi birlikte devreye giriyor.

Bu yüzden aşırı ısıtma değerinin çok düşük çıkması, acil olarak ele alınan bir bulgu oluyor.

Arızanın sebepleri

Genleşme elemanı basit bir parça ama birkaç yoldan bozulabiliyor.

Tıkanma. Devrede dolaşan katı parçacıklar dar geçidi kapatıyor. Kaynak kalıntısı, metal talaşı ve yağ bozunma ürünleri en yaygın kaynaklar. Kurutucu filtrenin varlığı tam da bunu önlemek için.

Nem donması. Sistemde kalan nem, basıncın düştüğü ve sıcaklığın en çok azaldığı bu noktada donuyor. Kesintili bir tablo üretiyor: cihaz çalışıyor, akış kesiliyor, duruyor, buz çözülünce tekrar başlıyor.

Duyar eleman sorunu. TXV'nin sıcaklığı okuduğu duyar eleman emiş borusuna tutturulmuş oluyor. Yerinden çıkarsa ya da yalıtımı bozulursa yanlış sıcaklık okuyor; valf yanlış ayar yapıyor.

Mekanik yorulma. İç yay ve diyafram zamanla özelliğini kaybedebiliyor.

Üçüncüsü önemli çünkü parça sağlam olduğu halde yanlış davranıyor; çözümü de duyar elemanın doğru yerleştirilmesi oluyor.

Kılcal borulu sistemlerde tıkanma

Ayar yapan bir parça olmadığı için bu sistemlerde tablo daha basit ama teşhis daha zor. Kılcal boru tıkandığında akış kısıtlanıyor ve TXV'nin kapalı kalma arızasıyla aynı tablo çıkıyor: soğutma zayıf, buzlanma, yüksek aşırı ısıtma.

Fark şu: ayarlanacak bir şey yok. Tıkanmışsa temizlenmesi ya da değiştirilmesi gerekiyor ve ikisi de hat açmayı gerektiriyor.

Ayırt edici bir bulgu var: kılcal borunun giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı. Kısmi tıkanmada çıkış tarafı beklenenden çok soğuyor; bazen üzerinde çiy ya da buz görülüyor.

Aynı belirti kurutucu filtre tıkanıklığında da çıkıyor. İkisi ardışık parçalar olduğu için hangisinin tıkalı olduğu, sıcaklık düşüşünün tam olarak nerede başladığına bakılarak belirleniyor.

Değişimden önce eleme

Genleşme elemanı değişimi hat açmayı, kaynak yapmayı, kurutucu değiştirmeyi ve yeniden vakumlamayı gerektiriyor. Karar öncesi sıralı bir eleme yapılıyor.

Şarj doğrulanıyor. Eksik ya da fazla şarj benzer tablo üretiyor ve çok daha basit bir işlemle çözülüyor.

Hava debisi ölçülüyor. Kirli filtre ve zayıf fan da buzlanma üretiyor; genleşme elemanıyla ilgisi yok.

Kurutucu filtre kontrol ediliyor. Tıkanıklık ondan geliyorsa daha küçük bir işlemle çözülüyor.

Duyar eleman bakılıyor. TXV'li sistemlerde yerinde mi, yalıtımı sağlam mı, doğru konumda mı.

Nem şüphesi değerlendiriliyor. Kesintili çalışma varsa sebep nem donması olabiliyor; bu, valfi değiştirmekle geçmiyor.

Beşi elendikten sonra parça değişimi gündeme geliyor. Değişim yapılıyorsa sebep giderilmeden takılmıyor; tıkanma kaynağı duruyorsa yeni valf aynı yoldan gidiyor.

Elektronik genleşme valfi

Yeni ve inverter cihazlarda üçüncü bir tip yaygınlaşıyor.

Elektronik genleşme valfinde akışı ayarlayan şey mekanik bir yay değil, karttan komut alan küçük bir adım motoru. Kart sensörlerden gelen değerleri okuyup valfi kaç adım açacağına karar veriyor.

Avantajı hız ve hassasiyet: değişen yüke çok daha çabuk uyum sağlıyor ve aşırı ısıtmayı dar bir bantta tutabiliyor.

Arıza tarafında ise tablo değişiyor. Mekanik bir yorulma yerine, motorun komut alamaması ya da konumunu kaybetmesi söz konusu oluyor. Bu tip cihazlarda arıza genellikle kod üretiyor ve teşhis kolaylaşıyor.

Buna karşılık sebep valfte olmayabiliyor: sensör yanlış okuyorsa kart da yanlış komut veriyor. Eleme sırası burada da aynı kalıyor.

Yardım gerekirse

Aliağa, Yenişakran, Çandarlı, Bergama ve Dikili'de klima arıza tespiti, ölçüm ve onarım için ADEK Klima'ya ulaşabilirsiniz. Genleşme elemanı önerilmeden önce şarj, hava debisi ve kurutucu filtre ölçülüyor.