Doğal akışkanlar: propan, karbondioksit, amonyak

Soğutucu akışkanlarda yön belli: yüksek küresel ısınma potansiyelli maddeler kademeli olarak azalıyor. Bu geçişte gündeme gelen adlardan biri de doğal akışkanlar. Propan, izobütan, karbondioksit ve amonyak bu gruba giriyor.

Bu akışkanlar nedir, hangi cihazlarda kullanılıyor ve servis tarafında neyi değiştiriyor?

Neden gündeme geldiler

Bugün yaygın kullanılan akışkanların çoğu florlu bileşikler. Ozon tabakasına etkileri yok ama küresel ısınma potansiyelleri yüksek.

Bu değer düştükçe akışkanlar kademeli olarak sınırlanıyor; sektör de daha düşük potansiyelli seçeneklere yöneliyor. Doğal akışkanların ortak özelliği bu: küresel ısınma potansiyelleri çok düşük ve doğada zaten bulunuyorlar. Buna karşılık her birinin kendine özgü bir zorluğu var; bu yüzden hepsi her cihazda kullanılamıyor.

Yani "doğal" olmaları tek başına daha iyi olmalarını sağlamıyor; uygulamaya göre değerlendiriliyorlar.

Propan ve izobütan

Bu iki akışkan, hidrokarbon grubunda ve küçük sistemlerde yaygınlaşıyor.

İzobütan uzun süredir buzdolaplarında kullanılıyor. Sistemdeki miktar çok küçük olduğu için risk yönetilebiliyor.

Propan ise küçük kapasiteli klimalarda, ısı pompalarında ve ticari soğutmada kullanılıyor. Isıl özellikleri iyi: aynı işi daha az miktarla ve iyi bir verimle yapabiliyorlar.

Belirleyici tarafları ise yanıcılık. Bu akışkanlar yüksek yanıcılık sınıfında bulunuyor ve bu, sistemdeki miktarı, cihazın tasarımını ve montaj kurallarını doğrudan belirliyor.

Bu yüzden hacme göre izin verilen akışkan miktarı sınırlı; küçük kapasiteli cihazlarda ve dış üniteye yerleşik sistemlerde tercih ediliyorlar.

Karbondioksit ve amonyak

Diğer iki doğal akışkan farklı alanlarda karşımıza çıkıyor.

Karbondioksit yanıcı değil ve zehirli sayılmıyor. Buna karşılık çok yüksek basınçlarda çalışıyor; sistem bileşenleri bu basınca göre üretiliyor.

Market soğutmasında ve bazı ısı pompası uygulamalarında yaygınlaşıyor. Sıcak su üretiminde belirgin bir avantajı bulunuyor.

Amonyak ise sanayi soğutmasının klasik akışkanı. Verimi çok yüksek ama zehirli ve keskin kokulu.

Bu yüzden yalnız makine dairesi ayrılmış, gaz algılama ve havalandırma bulunan büyük tesislerde kullanılıyor. İkisi de konut tipi klimalarda karşımıza çıkmıyor; ölçek ve güvenlik gerekleri farklı.

Servis yordamındaki farklar

Doğal akışkanlı sistemlerde bakım ve müdahale, alışılmış yordamdan ayrılıyor.

Ekipman. Yanıcı akışkanlarla çalışan sistemlerde kullanılan geri kazanım cihazı, dedektör ve el aletleri bu sınıfa uygun olmalı.

Kıvılcım kaynakları. Çalışma alanında açık alev, sıcak yüzey ve kıvılcım üretebilecek ekipman bulunmuyor.

Havalandırma. Kapalı hacimde çalışılıyorsa havalandırma sağlanıyor.

Miktar sınırı. Sisteme konulacak akışkan miktarı, mekânın hacmine bağlı bir sınırla belirleniyor.

Yetkinlik. Bu sistemlerde çalışacak kişilerde ek bilgi ve donanım aranıyor.

Bu başlıklar, "gaz gazdır" yaklaşımının neden geçersiz olduğunu bir kez daha gösteriyor: cihaz belirli bir akışkan sınıfına göre tasarlanıyor ve müdahale de o sınıfa göre yapılıyor.

Kullanıcı açısından ne anlama geliyor

Konut kullanıcısı için tablo bugün büyük ölçüde aynı: yaygın cihazlarda hâlâ florlu akışkanlar bulunuyor ve bunların bir bölümü düşük küresel ısınma potansiyelli ürünler. Doğal akışkanlı bir cihaz alındığında değişen şeyler ise şunlar oluyor.

Montaj kuralları. Hacim ve akışkan miktarı ilişkisi, cihazın hangi odaya kurulabileceğini etkileyebiliyor.

Servis seçimi. Bu sistemlere müdahale edebilecek ekipman ve yetkinliğin bulunması gerekiyor.

Bakım yordamı. Kaçak kontrolü ve dolum, sınıfa uygun ekipmanla yapılıyor.

Buna karşılık günlük kullanımda fark hissedilmiyor; cihaz aynı biçimde çalışıyor. Cihazın hangi akışkanla çalıştığı etiketinde yazıyor ve ilk bakılacak bilgi bu oluyor.

Geçiş nasıl ilerliyor

Değişim tek adımda değil, kademeli ilerliyor ve her segmentte farklı hızda. Küçük ev tipi cihazlarda düşük potansiyelli florlu akışkanlar yaygınlaşıyor; hidrokarbonlar ise miktar sınırı nedeniyle daha küçük kapasitelerde kalıyor. Ticari soğutmada karbondioksit ve hidrokarbon çözümleri artıyor.

Sanayide amonyak zaten yerleşik; ölçek büyüdükçe tercih edilmeye devam ediyor.

Kullanıcı açısından bunun pratik sonucu şu: bugün alınan bir cihaz, ömrü boyunca kendi akışkanıyla çalışacak. Önemli olan o akışkanın bakım ve dolum tarafının önümüzdeki yıllarda erişilebilir kalması.

Bu yüzden cihaz seçilirken etiketteki akışkan, kapasite kadar dikkate alınan bir bilgi hâline geliyor.

Mevcut cihaza dönüştürme mümkün mü

Sık gelen bir soru: eldeki cihaza doğal akışkan konulabilir mi.

Cevap hayır. Cihaz belirli bir akışkanın basınç-sıcaklık ilişkisine ve güvenlik sınıfına göre üretiliyor.

Yanıcı sınıftaki bir akışkan, bu sınıfa göre tasarlanmamış bir cihaza konulduğunda cihazın kendi güvenlik tasarımı geçersiz kalıyor: elektrik bileşenleri, sızdırmazlık ve algılama düzeni farklı. Verim tarafında da beklenen sonuç çıkmıyor; eşanjör yüzeyi ve genleşme elemanı başka bir akışkana göre boyutlandırılmış oluyor.

Bu yüzden akışkan değişimi bir dönüşüm işlemi değil, cihaz değişimi kararı olarak ele alınıyor.

Eski akışkanlı bir cihazda karar verilirken bakılan şey de bu: cihazın yaşı ve kalan ömrü, yenileme ile onarım arasındaki seçimi belirliyor.

Bölgemizde bugünkü tablo

Sahada karşılaştığımız cihazların büyük bölümü hâlâ florlu akışkanlarla çalışıyor. Yeni kurulan konut cihazlarında düşük potansiyelli akışkanlar yaygınlaşmış durumda; eski cihazlarda ise önceki nesil akışkanlar bulunuyor ve bunların bakım tarafı yıllar içinde zorlaşıyor.

Doğal akışkanlı sistemlere ise ağırlıkla ticari soğutmada rastlıyoruz: market ve gıda işletmelerindeki soğutma grupları bu geçişte önde gidiyor.

Konut tarafında ise bu cihazlar henüz yaygın değil; karşılaşıldığında da genellikle küçük kapasiteli ve dış üniteye yerleşik sistemler oluyor. Kullanıcı açısından bugün için pratik sonuç şu: cihaz seçilirken etiketteki akışkan bilgisine bakmak ve o akışkanın bakım tarafının erişilebilir olduğundan emin olmak yeterli.

Geçiş tamamlandığında ise belirleyici olan şey değişmiyor: doğru kapasite, doğru montaj ve düzenli bakım.

Aliağa ve çevresinde

Aliağa, Yenişakran, Çandarlı, Bergama ve Dikili'de cihaz etiketindeki akışkan bilgisine göre bakım ve dolum planlaması yapıyoruz. Yanıcı sınıftaki sistemlerde işlem, sınıfa uygun ekipmanla yürütülüyor.