Deprem ve klima: dış ünite sabitlemesi

Dış ünite duvara asılı, ağır ve titreşen bir cihaz. Deprem bölgesinde bulunan bir yerleşimde bu üç özellik bir arada, sabitlemeyi estetik bir ayrıntı olmaktan çıkarıp yapısal bir başlığa dönüştürüyor.

Konsol seçiliyor ama zinciri kıran genellikle dübel oluyor; titreşim de yıllar içinde bu zayıf halkayı buluyor.

Yük yalnız ağırlık değil

Sabitlemede ilk düşünülen şey cihazın kilosu oluyor. Oysa hesaba giren üç ayrı yük var.

Statik yük: cihazın kendi ağırlığı. Ev tipi bir dış ünitede otuz ile altmış kilogram arasında değişiyor; ticari ünitelerde çok daha yükseğe çıkıyor.

Dinamik yük: kompresörün ürettiği titreşim. Sürekli ve tekrarlayan bir yük; büyüklüğü küçük ama etkisi zamana yayılıyor.

Yatay yük: deprem ve rüzgâr. Duvara asılı bir kütle, yatay ivme altında ağırlığının belirgin bir katı kadar kuvvet uyguluyor ve bu kuvvet duvardan dışarı doğru çalışıyor.

Asıl ayrım şu: konsol ve dübel seçimi, statik yüke göre değil yatay yüke göre yapılıyor. Cihazı taşıyan bir montaj, cihazı yatay ivme altında tutmaya yetmeyebiliyor.

Zayıf halka dübel

Konsolun kendisi genellikle sorun çıkarmıyor; çelik profil yeterince güçlü. Zincirin zayıf halkası duvara bağlantı noktası.

Belirleyici olan duvarın malzemesi. Betonarme bir perde ile gaz beton bloğun taşıma kapasitesi arasında büyük fark var.

Yaygın hata, her duvara aynı plastik dübeli takmak. Delikli tuğla ve gaz betonda plastik dübel, yalnız boşluğun kenarına tutunuyor; ilk yatay yükte malzemeyi kırarak çıkıyor.

Bu duvarlarda kimyasal ankraj ya da malzemeye özel dübel kullanılıyor. Delik temizleniyor, kimyasal enjekte ediliyor, çubuk yerleştiriliyor ve priz süresi bekleniyor. Bekleme süresi atlandığında bağlantı hiçbir zaman tasarım yüküne ulaşmıyor.

Bir başka nokta: dış cephe yalıtımlı binalarda dübel yalıtım katmanını geçip taşıyıcı malzemeye ulaşmalı. Yalıtım köpüğüne tutunan bir dübel hiçbir şey taşımıyor.

Konum kararı sabitlemenin parçası

Dış ünitenin nereye konduğu, sabitlemenin ne kadar zorlanacağını doğrudan belirliyor.

Zemine koymak en güvenli çözüm. Bahçe, teras ya da balkon zemininde titreşim takozları üzerine oturtulan ünite, duvara hiç yük bindirmiyor. Mümkün olan her yerde tercih ediliyor.

Balkon içine konsol ikinci seçenek. Yükseklik düşük, erişim kolay, düşme halinde etki alanı sınırlı.

Cephede yüksek konsol en zorlayıcı durum. Hem yatay yük hem de düşme halindeki sonuç en ağır olan yerleşim. Bu konumda bağlantı hesabı ve malzeme seçimi tartışma dışı.

Yaya geçişi olan bir alanın üzerine yapılan montaj, ayrıca sorumluluk doğuran bir tercih.

Titreşim zamanla ne yapıyor

Titreşim tek başına cihazı düşürmüyor ama bağlantıyı hazırlıyor.

Sürekli titreşim altında somunlar gevşiyor. Bu, montajda kilitli somun ya da gevşemeyi önleyen pul kullanılmasının sebebi.

Dübel çevresinde ise malzeme yorulması başlıyor. Delik çeperi mikro çatlaklarla genişliyor ve bağlantının taşıma kapasitesi yıllar içinde düşüyor. Montajda yeterli olan bir bağlantı, beşinci yılda sınırda olabiliyor.

Titreşim takozları tam da bunun için var. Cihaz ile konsol arasına giren kauçuk elemanlar, titreşimin yapıya geçmesini azaltıyor. Ucuz bir parça ama sıkça atlanıyor.

Belirti de veriyorlar: yıllar içinde ezilip yassılaşan takozlar değiştirilmesi gereken parçalar. Cihazın sesinin zamanla artması çoğu zaman bununla ilgili.

Deprem sonrası ne kontrol edilmeli

Hissedilir bir depremden sonra dış ünite gözden geçirilecek maddelerden biri.

Önce gözle bakılıyor: konsolda eğilme, duvarda dübel çevresinde çatlak ya da ufalanma, cihazın konsol üzerinde kaymış olması.

Sonra hat kontrolü: bakır borularda gerilme izi ya da ezilme. Cihaz birkaç santim yer değiştirdiyse hatlar zorlanmış olabiliyor ve bu, günler sonra ortaya çıkan bir kaçak anlamına geliyor.

Ardından çalıştırma testi: anormal titreşim, yeni bir ses ya da soğutmada düşüş.

Cihaz gözle sağlam görünse bile bağlantı noktalarının sıkılığı kontrol ediliyor. Yatay yük altında somunlar gevşemiş olabiliyor.

İç ünite tarafında da askı noktaları ve drenaj hattının eğimi kontrol ediliyor; yer değiştirmiş bir iç ünite drenajı ters eğime sokabiliyor.

Kaset ve kanallı ünitelerde durum

Asma tavana asılan üniteler ayrı bir başlık.

Bu üniteler dört noktadan askı çubuklarıyla taşınıyor. Askı çubukları düşey yükü iyi taşıyor ama yatay harekete karşı zayıf. Deprem sırasında ünite sarkaç gibi salınabiliyor.

Çözüm çapraz bağlantı: askı çubuklarına eklenen diyagonal elemanlar yatay hareketi sınırlıyor. Ticari yapılarda ve kalabalık kullanılan mekânlarda bu ayrıntı önem kazanıyor.

Askı noktalarının asma tavan taşıyıcısına değil, yapının kendi döşemesine bağlanmış olması da temel şart. Asma tavan profili bir ünitenin ağırlığını taşımak için tasarlanmıyor.

Kim ne yapıyor

Sabitleme, montaj işinin en çok tartışma doğuran kalemi; bu yüzden kimin neyi üstlendiği baştan netleşmeli.

Montajı yapan taraf, duvarın malzemesine uygun bağlantı elemanını seçmek ve uygulamakla yükümlü. Duvarın taşıyıcı olup olmadığı belirsizse bunu bildirmek de aynı yükümlülüğün parçası.

Kullanıcı tarafında ise iki nokta var: montaj yerinin seçiminde ısrar edilen konumun riskleri anlatıldığında dinlenmesi, ve yıllar içinde konsolda görülen değişikliğin bildirilmesi.

Yapı yönetimi tarafı da işin içinde. Cephe ortak alan; birçok sitede dış ünite konumu yönetim kararına bağlı. Bu izin alınmadan yapılan montajlar sonradan sökülmek zorunda kalabiliyor.

Montaj kaydının tutulması bu üç tarafı da rahatlatıyor: hangi konsol, hangi dübel, hangi tarih. Yıllar sonra sorulan sorunun cevabı burada duruyor.

Bölgemizdeki koşullar

Ege kıyı hattında iki etken sabitlemeyi ayrıca zorluyor.

Birincisi rüzgâr. Kıyıya bakan cephelerde sürekli ve yüksek rüzgâr, dış üniteye yatay yük bindiriyor. Bu yük depremden farklı olarak sürekli; bağlantı üzerinde yorulma etkisi yaratıyor.

İkincisi tuzlu nem. Konsol ve bağlantı elemanlarında korozyon, taşıma kapasitesini sessizce düşürüyor. Galvaniz kaplamalı ya da paslanmaz malzeme burada tercih değil gereklilik.

Boyalı sıradan çelik konsol, sahil kesiminde birkaç sezon içinde paslanmaya başlıyor. Pas, konsolun görünen yüzeyinden çok dübel çevresinde ve temas noktalarında ilerliyor — yani görünmeyen yerde.

Sabitlemenin gözden kaçan yan etkileri

Yetersiz sabitleme yalnız düşme riski üretmiyor; günlük çalışmayı da bozuyor.

Ses. Gevşek bir konsol titreşimi büyütüyor. Duvara geçen titreşim komşu dairelerde duyulabilen bir uğultuya dönüşüyor. Ses şikâyetlerinin bir bölümünün kaynağı cihaz değil, bağlantı.

Hat yorulması. Titreyen bir ünitenin bakır hatları sürekli hareket ediyor. Havşa bağlantılarında ve bükümlerde yorulma başlıyor; yıllar sonra çıkan kaçakların bir bölümü buradan geliyor.

Drenaj eğimi. Zamanla öne doğru eğilen bir ünitede tahliye eğimi bozulabiliyor; su gitmesi gereken yöne akmıyor.

Bu üç etki, sabitlemenin yalnız bir güvenlik başlığı olmadığını gösteriyor.

Yardım gerekirse

Aliağa, Yenişakran, Çandarlı, Bergama ve Dikili'de klima montajı, dış ünite sabitlemesi ve deprem sonrası kontrol için ADEK Klima'ya ulaşabilirsiniz. Duvar malzemesine uygun bağlantı seçimini montaj öncesinde belirliyoruz.